Virga Jesse

Maria heeft doorheen de eeuwen duizenden namen gekregen. In vele gemeenschappen kregen bepaalde aspecten van Maria bijzondere aandacht. Zo wordt Maria in Tongeren vereerd onder de naam "Oorzaak onze blijdschap", andere frequent voorkomende namen zijn "Koningin van de Vrede" of "O.L.V.-van-Smarten".

De naam waaronder Maria in Hasselt gekend is, is "Virga Jesse", of vertaald: "Twijg van Jesse". Deze symboliek vindt haar oorsprong in een christelijke interpretatie van een visioen van de profeet Jesaja. Jesaja beschrijft hoe God die een volledig bos omhakt en hoe er na deze ingrijpende daad een jonge twijg ontspruit aan de stronk van Jesse. De voedstervader van Jezus, Jozef, is volgens de bijbelse teksten een afstammeling van koning David, de zoon van Jesse. Christenen zien in het visioen van Jesaja dan ook de aankondiging van de geboorte van Jezus.

Jezus wordt in voorstellingen van de boom van Jesse traditioneel steeds vergezeld van zijn moeder. In de Virga Jessebasiliek komt dit thema terug in het glasraam van de kunstenaar Amandus van Rompaey en in het wandtapijt van kunstenares Simone Reynders.

Hoe en wanneer deze symboliek voor de benaming van het Hasselts Mariabeeld in gebruik geraakt is, is niet bekend. Zeker is het dat de naam in de tweede helft van de 17de eeuw de naam in gebruik was. Waarschijnlijk kent de naamgeving een liturgische oorsprong. Het is bekend dat de leden van de broederschap een mariaal processieantifoon zongen met als aanhef "Virga Jesse floruit", "De twijg van Jesse heeft gebloeid".

De naam Virga Jesse komt vandaag, voorzover bekend, nergens ter wereld als naam voor een Madonna voor. Enkel in Delft, Nederland, is er een Mariabeeld dat met "Maria van Jesse" een gelijkende naam heeft. Bijzonder is dat er in Delft ook nog steeds een ommegang plaats vindt. Let wel, de ommegang van Delft is na enkele eeuwen afwezigheid in 1929 in ere gesteld en het beeld is niet het oorspronkelijk vereerde beeld.

Het Virga Jessebeeld 

Het beeld van de Virga Jesse dateert uit het begin van de 14de eeuw en bijgevolg uit de tijd dat de Hasseltse Broederschap van Onze Lieve Vrouw werd gesticht. Het eiken beeld is 100cm hoog en werd uit één stuk gehouwen. Het beeld kenmerkt zich door een gracieuze S-houding die typisch is voor de gotische beeldhouwkunst in het Maasland. De weemoedige gelaatsuitdrukking van Maria zou echter naar de Luikse beeldhouwers verwijzen. Wie het beeld gesneden heeft is niet bekend, maar men vermoed dat het uit een lokaal atelier komt.

Bijzonder aan het beeld zijn de kleuren of polychromie. Deze beschildering werd tijdens de restauratie in 1977-78 blootgelegd. De restaurateurs van het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium te Brussel vonden onder een laag paraffine een betrekkelijk intacte polychromie uit de 14de eeuw. De kleuren van het beeld zijn symbolisch. Zo is de tuniek van het Jezuskind geschilderd in geel en bruin. Deze combinatie staat symbool voor het goddelijke en het aardse. Jezus is immers zowel God als mens.

Tot aan de Virga-Jessefeesten van 1968 werd het beeld echter modieus gekleed met rijkelijke gewaden. Dit gebruik gaat tenminste terug tot de 17de eeuw zoals ook blijkt uit oude gravures. Om het kleden te vergemakkelijken werd het beeld bijgesneden: uitspringende delen zoals de knieën en rechterarm van het kindje Jezus werden verwijderd. De kleding werd overigens aangepast aan de liturgische periode. Met Pasen was het beeld op zijn paasbest en kreeg het onder meer het gouden kleedje aan dat volgens de traditie werd geschonken door de Morin. Het mirakel van de dief op het hek verhaalt hoe een dief gevat werd toen hij de juwelen van het beeld wilde stelen.

Tijdens de winter van 1866-1867 brak er veepest uit in de stallen van de Hasseltse jeneverstokers, een economische ramp. Na een noveen - een negen dagen durend gebed - tot de Virga Jesse, waarbij het beeld zoals gebruikelijk in tijden van tegenspoed in het midden van de kerk werd geplaatst, leek de veepest geweken. Uit dankbaarheid werd het beeld op 15 augustus 1867 op de Grote Markt gekroond door mgr. de Mérode. Het was het tweede Mariabeeld in België dat deze eer kreeg. De kroon voor Maria werd geschonken door de Stad Hasselt, de kroon voor het kindje Jezus werd geschonken door de jeneverstokers. Beide kronen werden te Parijs door Auguste Levesque gemaakt.

De kleding, juwelen en attributen van de Virga Jesse kan men bezichtigen in het Stadsmuseum.